Thị trường carbon Việt Nam: Con đường đến tiền tệ xanh Net Zero

Phát triển thị trường carbon: Việt Nam chuyển hóa áp lực thành lợi thế

Việt Nam, một trong những quốc gia có tốc độ tăng phát thải khí nhà kính nhanh nhất thế giới, đang đối mặt với áp lực lớn trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Cam kết đạt Net Zero vào năm 2050 không chỉ là mục tiêu môi trường mà còn là chiến lược kinh tế, mở ra cơ hội biến tín chỉ carbon thành “tiền tệ xanh”. 

Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn Phát triển (CODE), tại Diễn đàn Net Zero 2025, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất thảm họa thiên nhiên và đại dịch. Nếu trước đây, một đại dịch xảy ra mỗi 200 năm, thì nay chu kỳ này chỉ còn 16 năm. Hàm lượng carbon trong khí quyển, vốn ổn định hàng nghìn năm, đã tăng gấp đôi trong 200 năm qua và tiếp tục tăng với tốc độ chưa từng thấy.

Trong bối cảnh đó, giảm phát thải không chỉ là trách nhiệm mà còn là “giấy phép xuất khẩu” cho doanh nghiệp Việt. TS. Nghĩa nhấn mạnh, 100% doanh nghiệp Mỹ tại Việt Nam phải thực hiện báo cáo phát thải khí nhà kính và báo cáo phát triển bền vững (ESG – Environmental, Social, Governance). Đây là yêu cầu bắt buộc để duy trì thương hiệu và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế, đặc biệt với người tiêu dùng Mỹ có ý thức cao về môi trường. Điều này cho thấy, thị trường carbon không chỉ là xu hướng môi trường mà còn là động lực kinh tế, thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi xanh để đáp ứng yêu cầu khắt khe từ thị trường toàn cầu.

Thị trường carbon toàn cầu đã chứng minh tiềm năng tài chính khổng lồ. Từ năm 2007 đến nay, thị trường này huy động được 373 tỷ USD, riêng năm 2024 đạt 70 tỷ USD. Con số này phản ánh vai trò ngày càng lớn của tài chính carbon trong việc hỗ trợ các mục tiêu khí hậu. Với Việt Nam, đây là cơ hội để tham gia vào “sân chơi tỷ đô”, tận dụng lợi thế quốc gia nông nghiệp với 92% doanh nghiệp nhỏ và vừa, cùng khả năng toán học vượt trội – yếu tố quan trọng trong việc đo lường và xác minh tín chỉ carbon.

Nhận thức được tiềm năng này, ngày 24/1/2025, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. Lộ trình cụ thể bao gồm vận hành thử nghiệm từ nay đến năm 2028 và chính thức từ năm 2029, với mục tiêu kết nối với thị trường carbon thế giới. 

Hành lang pháp lý cũng đang được hoàn thiện, với các văn bản quan trọng như Nghị định 06/2022/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone, cùng Nghị định 119/2025 sửa đổi một số điều của Nghị định 06. Bộ Tài chính cũng đã trình Thủ tướng Nghị định về Sàn giao dịch carbon, nhằm đảm bảo quản lý tập trung và minh bạch các giao dịch tín chỉ carbon.

Tín chỉ carbon Việt Nam cần chuẩn hóa để thành tiền tệ xanh

Tín chỉ carbon không chỉ là công cụ môi trường mà còn là sản phẩm tài chính phái sinh đầy tiềm năng. Bà Betty Palard, CEO của ESG Climate Consulting, nhấn mạnh rằng tín chỉ carbon đang dần trở thành một loại “tiền tệ xanh”. Tuy nhiên, để tạo ra tín chỉ carbon, doanh nghiệp cần chứng minh được “tính bổ sung” (additionality) – tức là hiệu quả giảm phát thải vượt trội so với kịch bản thông thường. 

Hiện nay, giá trị tín chỉ carbon của Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều so với các nước phát triển. Theo bà Palard, một tín chỉ carbon từ cây thông ở Pháp có giá 90 USD, trong khi tại Việt Nam chỉ 5 USD. Nguyên nhân chính nằm ở sự thiếu minh bạch và hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm định (MRV) chưa đủ tin cậy. Để nâng cao giá trị tín chỉ carbon, Việt Nam cần xây dựng thương hiệu mạnh, dựa trên hệ thống MRV minh bạch và đáng tin cậy, từ đó thu hút các nhà đầu tư quốc tế.

Việt Nam đã có kinh nghiệm nhất định trong lĩnh vực này. Theo TS. Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, từ những năm 2000, Việt Nam đã tham gia các cơ chế tín chỉ carbon quốc tế, với 150 dự án được cấp 40,2 triệu tín chỉ và giao dịch trên thị trường toàn cầu. 

Các lĩnh vực tiềm năng không chỉ giới hạn ở lâm nghiệp (trồng rừng) mà còn mở rộng sang nông nghiệp (biochar từ phế phẩm nông nghiệp, thu hồi biogas từ chăn nuôi heo) và các dự án công nghiệp như thu hồi khí từ bãi rác để phát điện hoặc đốt rác phát điện. Những lĩnh vực này hứa hẹn tạo ra nguồn tín chỉ carbon đa dạng, đáp ứng nhu cầu thị trường quốc tế.

Cơ chế vận hành của thị trường carbon cũng tương đối đơn giản. Theo PGS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ giảm phát thải có thể bán tín chỉ carbon cho các doanh nghiệp khác chưa thể chuyển đổi. Quyết định chuyển đổi công nghệ phụ thuộc vào giá tín chỉ carbon trên thị trường. Nếu giá tín chỉ cao hơn chi phí chuyển đổi, doanh nghiệp sẽ có động lực đầu tư. Ngược lại, nếu giá thấp, họ có thể chọn mua tín chỉ để đáp ứng yêu cầu ngắn hạn. Đây là logic của thị trường carbon, nơi tín hiệu giá điều phối hành vi của các bên tham gia, tương tự như thị trường chứng khoán, ông Thọ nhấn mạnh.

Thị trường Carbon: Tương lai xanh của Việt Nam

Nhìn về tương lai, thị trường carbon hứa hẹn trở thành động lực kinh tế mới cho Việt Nam, không chỉ hỗ trợ mục tiêu Net Zero mà còn tạo ra giá trị tài chính bền vững. Với lộ trình rõ ràng từ Chính phủ và kinh nghiệm từ các dự án tín chỉ carbon quốc tế, Việt Nam có cơ hội định vị mình trong thị trường toàn cầu. 

Tuy nhiên, để tận dụng tối đa tiềm năng này, việc xây dựng hệ thống MRV minh bạch và nâng cao giá trị tín chỉ carbon là yếu tố then chốt. Theo ông Lê Quang Linh, chuyên gia dự án Giảm phát thải, Tài chính xanh, tiềm năng tạo tín chỉ carbon tại Việt Nam là rất lớn, từ lâm nghiệp, nông nghiệp đến các dự án công nghiệp sáng tạo.

Dự báo từ Tài Chính 247 cho thấy, thị trường carbon Việt Nam sẽ phát triển mạnh mẽ từ năm 2028, khi giai đoạn thử nghiệm hoàn tất. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa, chiếm 92% nền kinh tế, sẽ là lực lượng tiên phong, tận dụng lợi thế về tính linh hoạt và khả năng sáng tạo.