Từ “cuộc khủng hoảng” đến quyết tâm thay đổi
Giai đoạn 2018–2021, thủ phủ cam Cao Phong từng rơi vào nốt trầm khi hàng nghìn héc-ta cam bị xóa sổ do thoái hóa đất, sâu bệnh và hệ quả của việc canh tác độc canh quá mức. Từ diện tích đỉnh điểm gần 3.000 ha, vùng cam này có lúc chỉ còn duy trì khoảng 1.500 ha.
Trước thực trạng đó, UBND tỉnh Hòa Bình (cũ) đã phê duyệt Đề án tái canh cây ăn quả có múi giai đoạn 2021–2025. Không còn phát triển nóng hay tự phát như trước, lần này Cao Phong chọn hướng đi chậm nhưng chắc: Tái canh dựa trên nền tảng khoa học và quy trình cải tạo đất bài bản.
Những “điểm sáng” đầu tiên trên cánh đồng mẫu
Theo thông tin mới nhất, triển khai đề án tái canh, hiện đã có 32 hộ dân tham gia mô hình điểm với diện tích 14ha. Một trong những đơn vị tiên phong là HTX 3T Nông sản Cao Phong và vườn cam của các hộ dân tại xã Bắc Phong, Tây Phong.
Tại các khu vườn này, màu xanh non của những gốc cam mới đang dần thay thế cho những vạt đồi xơ xác năm nào. Khác với cách trồng truyền thống, các mô hình tái canh hiện nay áp dụng chặt chẽ “chu kỳ nghỉ” của đất. Theo các chuyên gia nông nghiệp, đất sau khi phá bỏ vườn cam cũ không được trồng lại ngay mà phải chuyển sang trồng các loại cây ngắn ngày như ngô, đậu tương hoặc chuối trong ít nhất 2-3 năm để cắt đứt nguồn bệnh và cải thiện hệ vi sinh vật.
Quy trình “kỷ luật” tạo nên sự khác biệt
Điểm mấu chốt giúp mô hình tái canh đạt tín hiệu khả quan nằm ở sự thay đổi tư duy của người nông dân:
- Cải tạo đất là ưu tiên số 1: Sử dụng lượng lớn phân bón hữu cơ, vôi bột và các chế phẩm sinh học để cân bằng độ pH (duy trì ở mức 5.5 – 6.5) và tiêu diệt nấm bệnh tiềm ẩn như Fusarium hay tuyến trùng rễ.
- Giống sạch bệnh: 100% cây giống đưa vào tái canh phải là giống S1, S2 được kiểm định nghiêm ngặt, sạch bệnh Greening và Tristeza – những “sát thủ” từng quét sạch các vườn cam cũ.
- Canh tác theo hướng xanh: Áp dụng tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, hạn chế tối đa thuốc bảo vệ thực vật hóa học, thay bằng các dòng vi sinh để đảm bảo tuổi thọ cây trồng bền vững hơn (kỳ vọng đạt 12-15 năm thay vì bị suy thoái sớm sau 7-8 năm như trước).
Thị trường khả quan và kỳ vọng bứt phá
Niên vụ cam năm nay ghi nhận những con số đầy hứa hẹn. Năng suất bình quân đạt 17-18 tấn/ha, cá biệt có những vườn thâm canh tốt đạt trên 25 tấn/ha. Giá bán tại vườn hiện đang duy trì ở mức ổn định: Cam Lòng Vàng dao động 15.000 – 25.000 đồng/kg, cam Đường Canh loại đẹp có thể đạt tới 50.000 – 60.000 đồng/kg.
Đặc biệt, cam Cao Phong không chỉ còn quẩn quanh ở các chợ truyền thống mà đã vươn mình vào các hệ thống siêu thị lớn (WinMart, Big C) và thậm chí là xuất khẩu sang những thị trường khó tính như Anh Quốc. Việc lồng ghép du lịch trải nghiệm tại vườn như mô hình của HTX 3T Farm cũng giúp người dân gia tăng giá trị trên cùng một diện tích canh tác.
Dù chặng đường khôi phục hoàn toàn diện tích cam vẫn còn nhiều thách thức, nhưng những tín hiệu khả quan từ các mô hình tái canh tại Cao Phong chính là minh chứng cho thấy: Khi nông dân bắt tay cùng khoa học, mảnh đất huyền thoại này sẽ lại một lần nữa “nhả vàng”. Sự hồi sinh này không chỉ giữ vững một thương hiệu nông sản, mà còn giữ lấy niềm tin và sinh kế bền vững cho hàng nghìn hộ dân vùng cửa ngõ Tây Bắc.
