Hỗ trợ nông hộ cà phê vượt rào cản EUDR để duy trì xuất khẩu

Ngành cà phê đối mặt thách thức từ quy định EUDR

Ngành cà phê Việt Nam, vốn đóng vai trò trụ cột trong xuất khẩu nông sản, đang đứng trước một bước ngoặt lớn khi Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) chính thức có hiệu lực từ cuối năm 2025. Với 90% sản lượng cà phê phục vụ xuất khẩu, trong đó EU chiếm tới 40% tổng kim ngạch, việc đáp ứng các yêu cầu khắt khe của EUDR không chỉ là điều kiện để duy trì thị trường trọng điểm này mà còn là cơ hội để nâng cao giá trị và tính bền vững của ngành.

Tại Đắk Lắk, trung tâm cà phê của cả nước, phiên trao đổi kỹ thuật “Nông hộ sản xuất cà phê và khả năng đáp ứng EUDR” vừa được tổ chức tại phường Buôn Ma Thuột, thu hút đông đảo nông dân tham gia. Sự kiện do Nhóm Công tác EUDR (thuộc Vụ Hợp tác quốc tế – Bộ Nông nghiệp và Môi trường) chủ trì, nhằm hỗ trợ nông hộ hiểu và thích ứng với các quy định mới. Cả nước hiện có khoảng 600.000 hộ dân tham gia sản xuất cà phê, chiếm 95% diện tích canh tác trên tổng 720.000 ha, chủ yếu tập trung tại 5 tỉnh Tây Nguyên, vùng trồng cà phê truyền thống của Việt Nam.

Thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở doanh nghiệp mà ở chính các nông hộ – lực lượng cung cấp tới 95% nguyên liệu cà phê. Với đặc thù canh tác nhỏ lẻ, phân mảnh, các hộ dân đang đối mặt với hàng loạt rào cản, từ việc chứng minh tính pháp lý quyền sử dụng đất, quản lý truy xuất nguồn gốc, đến đảm bảo khoảng cách lô đất canh tác với rừng theo tiêu chí EUDR.

Một khảo sát tại Tây Nguyên và Sơn La cho thấy cà phê là nguồn thu nhập chính, đóng góp tới 78,8% tổng thu nhập của các hộ, tương đương khoảng 590 triệu đồng mỗi năm. Tuy nhiên, diện tích canh tác trung bình chỉ khoảng 1,3 ha, chia thành nhiều lô nhỏ. Trong đó, 61% hộ có dưới 2 ha, 34% dưới 1 ha, và chỉ 9% sở hữu từ 4–5 lô đất. Tình trạng phân mảnh này gây khó khăn trong quản lý, giám sát và đáp ứng các tiêu chí minh bạch hóa mà EUDR yêu cầu.

Điểm sáng là 96% lô đất trồng cà phê được canh tác từ trước năm 2020, trong đó 26% có từ trước năm 2000. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng, bởi EUDR không áp dụng hồi tố đối với đất khai hoang sau ngày 31/12/2020. 

Rào cản pháp lý và truy xuất nguồn gốc cà phê

Một trong những trở ngại lớn nhất mà nông hộ cà phê gặp phải là việc chứng minh quyền sử dụng đất hợp pháp. Theo khảo sát, khoảng 70% hộ đã có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (sổ đỏ), nhưng tỷ lệ này chênh lệch rõ rệt giữa các nhóm dân cư. Nếu 82% lô đất của hộ người Kinh đã có sổ đỏ, thì con số này ở các hộ đồng bào chỉ đạt 55%. 

Ngoài ra, khoảng cách từ lô đất canh tác đến bìa rừng, một tiêu chí quan trọng để đánh giá rủi ro mất rừng cũng cho thấy sự khác biệt. Trung bình, lô đất của hộ người Kinh cách rừng 9,9 km, trong khi của hộ đồng bào chỉ cách 4,6 km, tiềm ẩn nguy cơ vi phạm EUDR cao hơn. 

Về truy xuất nguồn gốc, đây được xem là “tử huyệt” của ngành cà phê Việt Nam. Hiện tại, 54% nông hộ không ghi chép bất kỳ thông tin nào về thu hái, lưu trữ hay tiêu thụ sản phẩm. Số còn lại có ghi chép nhưng không tách biệt theo lô đất hay đợt thu hoạch, gây khó khăn trong việc kiểm tra và xác minh chuỗi cung ứng. Trong khi đó, EUDR yêu cầu thông tin minh bạch từ khâu sản xuất đến tiêu thụ, bao gồm tọa độ địa lý của lô đất và dữ liệu đầu vào, đầu ra.

Thực trạng canh tác bền vững cũng cho thấy những hạn chế. Dù 38,8% lô đất được canh tác theo hướng bền vững, nhiều hộ vẫn không phân tách sản phẩm từ các lô đất hoặc các đợt thu hoạch khác nhau. Tại khâu trung gian, các đại lý thu mua – cầu nối giữa nông hộ và doanh nghiệp xuất khẩu cũng gặp khó khăn trong việc ghi nhận thông tin lô đất cụ thể, khiến hệ thống truy xuất của các công ty xuất khẩu bị gián đoạn.

Hướng đi bền vững cho ngành cà phê Việt Nam

Để đáp ứng EUDR và duy trì vị thế trên thị trường EU, ngành cà phê Việt Nam cần một sự chuyển đổi đồng bộ từ nông hộ, doanh nghiệp đến chính quyền địa phương. Với 600.000 hộ dân phụ thuộc vào cây cà phê, việc hỗ trợ họ vượt qua các rào cản pháp lý và truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là chiến lược dài hạn để nâng cao giá trị ngành. 

Về phía chính quyền, cần đẩy nhanh việc hoàn thiện bản đồ số đất nông nghiệp và cung cấp miễn phí cho nông dân. Điều này đặc biệt quan trọng với các hộ đồng bào dân tộc thiểu số, vốn gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ. 

Nhìn xa hơn, Tài Chính 247 dự báo rằng ngành cà phê Việt Nam sẽ tiếp tục đối mặt áp lực lớn trong ngắn hạn, đặc biệt khi thời hạn áp dụng EUDR đến gần. Tuy nhiên, nếu tận dụng tốt các chương trình hỗ trợ và công nghệ truy xuất, Việt Nam có thể biến thách thức thành cơ hội, củng cố vị thế là một trong những quốc gia xuất khẩu cà phê hàng đầu thế giới. Việc đầu tư vào canh tác bền vững và minh bạch hóa chuỗi cung ứng không chỉ giúp đáp ứng yêu cầu của EU mà còn mở ra cơ hội tiếp cận các thị trường khó tính khác như Mỹ, Nhật Bản.